| Cтатус | Прекращен | |
| Входящий номер: | 60 | |
| Номер свидетельства: | 2017051.ТРЗ | |
| Дата регистрации охранного документа: | ||
| Дата окончания охранного документа: | ||
| Дата подачи заявки: | 18.07.2017 | |
| Заявитель: | Асаналиева Чынаркул Шейшеновна | |
| Владелец: | Асаналиева Чынаркул Шейшеновна | |
| Название традиционного знания: | на русском | |
| кыргызча | Көчмөн кыргыз элинин "Ак өргөө" боз үйүнүн нукура жасалышы | |
| english | ||
| Место происхождения: | Кыргызстан | |
| Описание на русском: | ||
| Описание на кыргызском: | "Кыргыз боз үйү илгертеден ата-бабадан бери карай очогунан от өчпөгөн жайы-кышы жашап тукум улап келген, жашоо тричилигин баштарынан кечирип келген мекени жана туусу болгон. Боз үй кыргыздардын улуттук нукуралуулугун, маданиятын чагылдыргын эмгеги. Боз үйдүн өздүк курамын, негизги каркасын түзүүчүлөр - жыгач эмеректери: дубалы кереге, кумпасы уук, төбөсү - түндүк жана «кереге башы», анын карама-каршы теменку белугу - «керегенин аягы» деп аталат . Кереге канаттарын бириктиргендей, алардын четки саканактары бири-бирине дал келип ашталганда, «канат боо» менен орой чалып байлайт. Канат боо - жайылган керегени тыкандап байлай турган эшме жип же сызма. Боз уйдун чоцдугу кереге канаттарынын санына башкача айтканда уук баштарына жараша болот. Айрым жерлерде «арзан коз» кереге деп аталат. Бат жайылып тигилиши учун, тез жыйналып жазылышы учун «жел коз» керегелер болот. Ал кочуп- конууга жецил да, оцой да келет. Жыгач аз чыгымдалат. Илгери кышында «тор коз» керегелер тигилчу. Анын козунен муштум арац батат, кенендиги соомго да жетпейт. Калыц кар тушкондо ошол керегелер чыдамдуу келген. Мында керегени босого-таякка аштоодо эки кереге кыйгач кесилип, бироо босого-таякты туз отургузат . Айрым аймакта уйдун жыгачтарын сырдоодо жошого май кошуп кайнаткан да, эки жолу боелгон. Кереге учун бардык эле кок жарай берген эмес. Кок - теонун, егуздун терисинин боор жаккы болугунон жана жылкынын баш терисинен алынган. Терини чийкилей жунун жыдытып алып, жазылыгы 1см дей кок менен коктойт. Коктун эки жаккы тарабы топчу сыяктуу туйулот. Тундук бул-боз уйдун очогунун тутун чыгуучу , жарык беруучу жери, боз уйдун борбору. Жыгаччылыкта боз уйдун тундугун кармоо ар бир чебердин колунан анча келе бербейт. Уук, кереге матоого Караганда тундук ийуунун туйшугу андан ашып тушот. Тундук боз уйдун тигилишинде тец салмакты кармап, анан коз тойгондой керкем корунушу аркылуу сынакей калктын коз элегинен ©тот. Тундукчулор жеринен сейрек учурайт. Бул болсо енордун ©те кылдаттыгын, сыпаалыгын жана татаалдыгын аныктайт. Тундук алкак жана чамгарак деген эки болуктон турат. Жогоруда айтылгандай, «корго» салып кызытып алат. Тундуктун жаагы жыгачтын шартына жараша эки-уч болуктон турат. Тундук чамгарагы уч-терт чыбыктан турат, Анан уук коздору тегерете козолот.Туурдук - боз уйдун керегесин, ууктун билегин бастыра жабуучу ©ре кийиз. Жээктери кебунче кара менен ак жип, кээде кызыл менен ак жиптер оц-сол эшилип жээктелет. Кой жунунон жасалган жээк суу тийгенде кирип, бырышып калгандыктан айрым жерлерде топоздун жунунон эшилген жип менен жээктелет. Туурдуктун жогорку эки бурчуна терме боо кадалып, аны менен ал уукка бекитилет. Бир уйго 4 туурдук, эн; чон, уйлорге алардын сандары кобойтулуп жасалат. Узук менен туурдукдун жиптери шоонадан (тоонун жунунон) ирилген жип менен тигилет. Узук - боз уйдун ууктарынын устунон жана керегенин башынын бир аз жерин чапчыта жабуучу калыц кийиз. Ал негиздери иймек келип, алар оз ара параллель, капталдары тец капталдуу болуп, тец капталдуу трапеция улгусундо болот. Жаанда суу болуп чети буйрулбош учун четтери кыл же жундон атайын эшилген жип менен жээктелет. Ар бир узукко эки капталына учтен 6 боо тагылып, ошолордун жардамы менен уук, керегелерге байланып, жылмышпас болуп бекитилет. Ар бир боз уйго алдыцкы жана арткы деп аталуучу 2 узук керектелет. Боз уйго туурдуктар каланып буткондон кийин биринчи алдыцкысы, анан арткысы жабылат. Узукторду терме атайын терилин оймо менен коркомдолгон узук боолор менен бекитилип байланат. Узуктун тундук жагы кууш жана этек жагы жазы болот. Алдынкы жана арткы болуп эки чон узук жасалат. Тундук жабуу- боз уйдун тундугунун устунон жабылуучу, уйдун олчемуне карата ар бир жагы болжолу 2 тидей келген терт чарчы кийиз. Анын терт жагынан жацырылган ай тусполунде оюлуп коюлат. Ал тундуктун чамгарактарынын сыртынан тыкыс, жылчыксыз томпок болуп жабылуусун камсыздайт. Жээктери туурдук, узук сыяктуу эле жээктелет. Анын терт бурчуна ар кандай куч келуудон жырылып кетпес учун, ич жагына тумарча кийиз капталып кектелот. Ошол терт бурчуна терт боо тагылып, анын учее кырчоого байланат. Мацдайкысы жерден туруп тундук жабууну асмандагы кубулуштарды байкоого, жаандан сактанууга, жарыкты,жылуулукту, салкындуулукту, айрым учурларда тутунду тескееге карата ачып - жаап турууга бош коюлат. Эшик- боз уйдун киши кирип чыгуучу жери жана ошол жерди тосо турган каалга. Анын даярдалган материалдарына карата темендегудей турлеру болот. Кийиз капталган чий эшик, кош канат жыгач эшик. Уук - (тистекн) кургап откондон кийин. Чон боз уз (100, 120) кичине (85,75, 65,45,35) баш боз уйго ылайыкталып кесилип ууктун баш жаты тундунтун атайын козолгон козонокко туура келгидей уучталат. Керегеге топоз кылы менен эшилген арканы бекитилет. Жасалып буткондон кийин жаратылыш боегу- жошо менен боелуп колоко жерге кургатылат. Босого-таяк -Бул боз уйдун жыгачынын бир белугу. Уйдун эшигинин жана каалгасынын жыгач белугу. Бул уук-кереге менен тундуктун тец салмакта тигилишин аныктайт. Бири-бирине бириктирилип, кереге саканактары менен сызма же эшме жип аркылуу бекитилет. Баш босогонуш устунон уч-терт кыска эшик уугу орун алат. Албетте, мында жыгаччылыкка таандык оюк ыкмасы пайдаланылат.Эки жан таяк, эки устунку-астынкы босого таяк. Боз уйдун терме Тегирич - «Тегерете карадым, тегиричи кооз экен» (Макал). Бул - боз уйдун таар жасалгасы. Ал жабык баштын алдына тартылат. Тегиричке тугейлуу 44 жип ермектун эки четине келтирилет. Абалы «тумарча кечотун» берип, анын ортосуна «кыял кочетун» салуу зарыл. Муну «муйуз кыял» десек да болот. Анткенибиз, ошол «муйуз кочет», «чатармак кочет» сыяктуу элдик эски турлор ермокке тушуруучу кооздукту езунче «кыял» сыяктантып берууге негиз болот. Ушундан улам аны айрым айылдарда «чатармак», «муйуз» деп да аталышы мумкун. Термечи ушул муйуз сымалданган кечетту терип чалууда кок менен кызыл тал жиптерди тугейлеп алат. Жуз эки жиптин теци эриштин астына тушот (ургаачы делинет), теци устунон чыгат (эркеги делинет) да, кузуктолет.Тутуу баш - туштуктун туурдуктун жогорку башына тигилген жабык баштык милдеттеги кальщ кездемеден, баркыттан жасалган жасалга. Кылдырооч - кооздоо жана жылуулоо максатында терилген таар. Кереге бою же андан пасыраак бийиктикте таардын 3-5 эни бириктирилип тигилип, кереге менен канат чийдин ортосуна тартылат. Канат чий - кереге менен туурдуктун ортосуна калануучу чий. Бир боз уйдун чийин 2-4 канатка болуп койсо болот. Чыгдан - ашканага тосулган чий. Анын ичине идиш-аяк коюлуп, тамак- аш сакталат. Чыгдандын бийиктиги 1,6-1,8 м, узундугу 2,5-3,5 м келет. Эки- уч жерине бакан тирелет. Чыгдандын эки жагы дагы учтен алты боосу уук менен керегелерге байланат. Чыгдан бышык кооз болсун учун баш, аягы 10- 15 см жери кездеме менен кебоеленет. 0йде жагындагы кебеоге сайма сайылып, чачы тагылат. Бакандын эки туру бар- биринчиси ача, экинчиси ала бакан деп аталат. Уйду тигууде, бугуудогу эн керектуу куралдарынын бири. Боз уйдун ички жабдууларыны боолору: кереге чалгыч, уук тизгич, канат боо, жел боо, кырчоо, капшактангыч, таздар боо, тегирич нукуралык термелер менен жасалат. Боз уйду жасоодо, тигууде, пайдаланууда боз уйдун езуне гана энчилуу болуп, жасалгаланган -чырмалган канат чий, кылдырооч, жабык баш, жабдуулукка байланыштуулугу бардан - чыгдан, ала бакан, бакан эсептеленет. " | |
| Описание на английском: | ||
| Область применения: | ||
| Адрес для переписки: | Ысык-Көл облусу, Тоң району, Кызыл-Туу айылы, Чодобаева көчөсү 42, тел. 0708888910 | |